AKÇAKOCA’NIN UNUTULAN /UNUTTURULAN BELEDİYE BAŞKANI HÜDAİ BEY

1919 Mayıs ayı, İzmir’in Yunan işgaliyle Anadolu’da millî tepkinin hızla yükseldiği kritik bir dönemdir. Bolu Livası’na bağlı Akçaşehir nahiyesinde (bugünkü Akçakoca) bu tepkinin organize edilmesinde öncü rol oynayan isim Şeyhzâde Mahmud Hüdaî Bey’dir.

Enver Konukçu’nun arşiv temelli çalışmasında yer alan 17 Mayıs 1919 tarihli telgrafta, Akçaşehir Belediye Başkanı Hüdaî Bey öncülüğünde eşraf ve muteberan toplanarak Sadaret’e şu protesto telgrafı çekilmiştir:

"Huzûr-1 Sâmi-i Cenab-1 Sadâret-i Uzmâ'ya Anavatanımızdan ma'dûd bulunan İzmir ve mülhakatının Yunanistan'a ilhak edilmek işgâle başlandığı haber-i mü'ellimi bir kâbus-1 belâ gibi yetişerek kalblerimizi dil-hûn etti. Âlem-i beşeriyet nezdinde ma'lûm olduğu üzere İzmir ve mülhakatı Türklerin pek eski bir vatanı olmakla beraber,el-yevm dahi, nüfus-1 umûmisinin ekserisini Türkler teşkil etmektedir. Vatan-ı aslimiz olan kıymetdar İzmirimizin hiç bir hakk-ı sarihi olmaksızın Yunan'a ilhakını kat'iyyen reddeder ve bu uğurda Hükümet-i Seniyye'mizce sadır olacak her türlü teşebbüsat-ı hakgüyanenin husûli içün ne yolda bir cevab edilmesi lazımsa, icrasına kemâl-i nâiliyet içün beklemekte bulunduğumuzu fevkalâde bir galeyanla Daire-i Belediye Meydanında içtimâ eden binlerce ahâli nâmına arz eyleriz.."

Telgrafta imzası bulunanlar arasında Ali Servet, Ömer Lütfi, Mehmed Recai ve Hürriyet ve İtilaf Fırkası Akçaşehir Şube Başkanı Mehmed Selâhaddin de vardır. Bu telgraf, Akçaşehir’de Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin erken çekirdeğini oluşturan millî bir tepki hareketidir.

Hüdaî Bey, dönemin önde gelen tüccar-eşrafındandır. 1925 tarihli ticari kartvizitinde kereste ticareti, ithalat-ihracat ve Hacı Sami Vapurları Akçaşehir Acenteliği gibi faaliyetleri öne çıkarılır. Güçlü ekonomik nüfuzu sayesinde 1919’un kaotik ortamında telgraf çeken ve prostesto da bulananları koordine etmiştir.

Ne var ki Hüdaî Bey’in bu rolü, sonraki yerel tarih yazımında büyük ölçüde görünmez kılınmıştır. Mustafa Şükrü Dönmez’in kitabında Hüdaî Bey’in belediye başkanlığı hiç geçmez.

Aksine Hüdaî Bey ve Mehmed Recai gibi isimler “Padişah ve Hilafet taraftarı faaliyetlerde kandırılmış” bağlamında anılırken, yazar babası Ali Servet Dönmez’i başından beri Kuvâ-yı Milliyeci bir figür olarak sunar ve 1927’den itibaren belediye reisliğiyle öne çıkarır.

Kenan Okan’ın Akçakoca Dünü ve Bugünü kitabında ve güncel Akçakoca Belediyesi resmi listesinde/panosunda da Hüdaî Bey belediye başkanları arasında yer almaz. Resmî kayıtlarda belediye reisliği genellikle Mehmet Lütfi Gören (Lütfi Bey) ile ilişkilendirilmiştir.

Bu durumun anlaşılması açısından kritik bir nokta, bölgedeki siyasi dönüşümün zamanlamasıdır. Hüdaî Bey’in öncülüğündeki 17 Mayıs 1919 telgrafı, İzmir işgaline karşı erken bir millî tepkiyi yansıtır.

 Ancak Akçaşehir ve çevresi, 1920’de iki büyük isyan yaşamıştır. Özellikle İkinci Düzce İsyanı (19 Temmuz – 23 Eylül 1920) bastırıldıktan sonra bölge Ankara Hükümeti’nin kesin kontrolüne girmiş ve Akçaşehir, millî direniş için önemli bir merkez haline gelmiştir.

Bu tarihten itibaren yerel eşrafın tutumları daha net bir şekilde “Ankara yanlısı” olarak kayıtlara geçmiştir.

Hüdaî Bey’in 1919’daki fiilî rolü, bu isyanlar öncesi gri dönemde gerçekleştiği için sonraki anlatılarda ya hilafetçi faaliyetlerle ilişkilendirilmiş ya da bütünüyle dışarıda bırakılmıştır.

Hüdaî Bey’in kalpak  ile çektirdiği fotoğraf, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki kimlik dönüşümünü yansıtır ve onun 1925’te hâlâ kamusal bir varlık olduğunu gösterir. 

1927’de Ali Servet Dönmez belediye reisi olduğunda Hüdaî Bey meclis üyesi  olarak görev yapmış ve Ali Servet’ten çok daha uzun süre meclis üyeliği yapmıştır. Bu, Hüdaî Bey’in yerel yönetimdeki ekonomik ve sosyal ağırlığının devam ettiğini göstermektedir.

Bu durum bize Hüdaî Bey ile Ali Servet Dönmez arasında bilahare de devam bir rekabet veya gerilim yaşanmış olabileceğini akla getirmektedir

NETİCE:

Şeyhzâde Mahmud Hüdaî Bey, 1919 Mayıs’ında Akçaşehir’de millî protesto telgrafının fiilî öncülüğünü yapmış, güçlü tüccar-eşraf kimliğiyle etkili olmuş bir figürdür. 

Buna rağmen yerel tarih yazımında ve resmi belediye listelerinde bu rolü büyük ölçüde görünmez kılınmıştır. Yerine Lütfi Gören ve Ali Servet Dönmez gibi isimler öne çıkarılmıştır.

Hüdaî Bey’in hikâyesi, 1919-1920’nin kaotik yapısını —özellikle İkinci Düzce İsyanı sonrası Ankara’nın bölgeyi kontrol altına almasıyla yaşanan keskin ayrışmayı-, ekonomik nüfuzun yerel siyasete etkisini ve ailevi/yerel rekabetlerin tarih anlatısına yansımasını gösteren çarpıcı bir misaldir.

Hamiş: Bu çalışma hazırlanırken, mevcut yerel anlatılar ve belediye kayıtlarındaki kronolojik boşluklar karşısında; Prof. Dr. Enver Konukçu’nun arşiv belgelerine ve birincil kaynaklara dayanan verileri esas alınmıştır. Konukçu’nun sunduğu 17 Mayıs 1919 tarihli resmi telgraf içeriği, belgenin sıhhati ve tarihsel tutarlılığı bakımından en güvenilir kaynak olarak kabul edilmiş; metin, bu somut belge düzenine itibar edilerek inşa edilmiştir. Diğer yerel kaynakların (Dönmez, Okan vb.) sunduğu veriler ise bu birincil belge ışığında, yerel hafızanın şekillenme süreçleri bağlamında değerlendirilmiştir.